Może troszkę spóźnione, ale wciąż jeszcze w temacie – co odróżnia
Wielkanoc krakowską od Wielkanocy w innych miejscach w Polsce? Otóż tradycji
związanych z tym okresem w roku liturgicznym w Krakowie jest wiele, w tym dwie
najbardziej znane: Emaus i Rękawka.
 |
| 1. Kościół Najświętszego Satwatora |
Emaus – Jest to
nazwa odpustu i zabawy ludowej, odbywających się w Poniedziałek Wielkanocny na
ulicy Kościuszki w Krakowie, czyli w dzielnicy Zwierzyniec (zwanej również
Salwator). Pierwsze informacje o odpuście pochodzą z XVI wieku, kiedy to główne
obchody odbywały się wokół kościoła Najświętszego Salwatora oraz kościółka św. Małgorzaty.
Kościółek ten, zwany również Gontyną, znajduje się na niewielkim wzniesieniu
przy drodze prowadzącej na Kopiec Kościuszki, zbudowany został prawdopodobnie
na miejscu pogańskiej świątyni. Jest to jeden z niewielu przykładów drewnianej architektury
sakralnej w samym Krakowie. Wokół kościoła znajdował się dawniej cmentarz dla
ofiar zarazy, a w samej świątyni odbywały się modlitwy w intencji chorych na
cholerę.
 |
| 2. Tradycyjne figurki odpustowe |
 |
| 3. Tradycyjne pierniki |
Nie wiadomo kiedy dokładnie obchody Emausu przeniesiono
poniżej, na ul. Kościuszki właśnie, wiadomo natomiast, że odpust w dzisiejszych
rozmiarach wokół św. Małgorzyaty by się po prostu nie zmieścił. Sama nazwa
zabawy pochodzi od nazwy miasteczka Emaus, dokąd udał się Jezus wraz z uczniami
po zmartwychwstaniu – wydarzenia te są opisane w ewangelii według św. Łukasza.
Na krakowskim Emausie można kupić słodycze, balony, zabawki, ale
najważniejszym, tradycyjnym przedmiotem przynoszonym do domu z odpustu była
figurka Żyda z kiwającą się głową, mająca imitować ruchy podczas modlitwy. Te
zwyczajowe figurki biorą swój początek od legendy o żydowskich wysłannikach,
którzy mieli zaprzeczać pogłoskom o zmartwychwstaniu Jezusa i za karę zostali
pozbawieni głosu – teraz aż do końca świata będą się jedynie modlić, poruszając
głowami zgodnie z rytuałem. Krakowianie owych Żydów mieli kupować i ustawiać w
domach w celu ochrony przed złymi duchami. Figurki mają też pewien związek z
tradycją Śmingusa-Dyngusa – otóż uczniowie i wierni spotykali się na ulicach
Jerozolimy i podawali sobie wieści o zmartwychwstaniu Chrystusa, a Żydzi chcąc ich
rozgonić ponoć polewali ich z okien wodą.
Innym ciekawym towarem, który można dostać tylko tam, były serca z
piernika z pięknymi, fantazyjnymi ozdobami i imieniem wypisanym na środku. Dziś
jednak dominuje na Emausie chińska tandeta, a zamiast balonów uciekających w
przestworza – balony odporne na przebijanie, które twardo trzymają się właściciela.
 |
| 4. Emaus |
 |
| 5. Kopiec Kraka (Krakusa) |
 |
| 6. Rękawka, w tle kopiec Kraka |
Rękawka – odpust,
połączony z ludową zabawą, odbywający się rokrocznie w innej dzielnicy Krakowa,
będącą jeszcze 100 lat temu odrębnym
miastem – na Podgórzu, wokół kościółka św. Benedykta i kopca Krakusa, dzień po
świętach wielkanocnych. Nazwa wydarzenia bierze się od legendy, opowiadającej o
powstaniu rzeczonego kopca. Otóż, po śmierci ukochanego króla Kraka (którego
osoba nieodłącznie jest związana z powstaniem nazwy miasta - Kraków) mieszkańcy
postanowili uczcić wielkiego władcę budując mu okazały grób w formie wielkiego
kopca. Legenda mówi, że ziemię do jego usypania ludzie przynosili w rękawach,
skąd nazwa – Rękawka. Naukowcy z kolei wywodzą pochodzenie nazwy od czeskiego
słowa „rakew” – trumna, lub serbskiego „raka” – grób. Dawniej na Rękawce
istniał zwyczaj organizowania styp (głównie na kopcu Krakusa) oraz rzucania ze
wzgórza pozostałości po świątecznych ucztach – jaj, kiełbasy itp. – zebranym u
jego stóp biednym. Tradycja ta w pewnej chwili zanikła, a próba jego
reaktywacji spotkała się z oporem austriackich władz i wprowadzonym w 1836 roku
zakazem organizowania tych obrzędów. Wszak Podgórze było wtedy nie tylko odrębnym
miastem, ale i znajdowało się w odrębnym państwie – Cesarstwie Austro-Węgierskim.
Dziś cała zabawa została zamieniona w kiermasz i wesołe miasteczko, ustawiane w
okolicy kościółka św. Benedykta i proaustriackiego fortu. Najwytrwalsi uczestnicy
zabawy kładką nad ul. Powstańców Śląskich udają się na kopiec, w błocie pną się
na sam szczyt lub biorą udział w turniejach rycerskich organizowanych u jego
stóp.
Bibliografia:
Jan Adamczewski „Mała Encyklopedia Krakowa”, Kraków 1999
Michał Rożek „Silva Rerum. Nietypowy przewodnik po Krakowie”,
Kraków 2006
Fotografie:
Numer 1 - Jadwiga Otrębska
Numery 2-6 - Internet
